Sirkadiyen Ritim: Nedir, Bozukluğu ve Çalışma Prensibi

Temmuz 4, 2021
Sirkadiyen Ritim: Nedir, Bozukluğu ve Çalışma Prensibi

Sirkadiyen ritim, günlük uyku ve uyanıklık programınızı kontrol etmenize yardımcı olan bir biyolojik saat sistemidir. Bu ritim 24 saatlik vücut saatinize bağlıdır ve her canlıda bulunan bir sistemdir. Sirkadiyen ritim, ışık ve karanlık gibi dış etkenlerden ve diğer faktörlerden etkilenir.

Beyniniz çevrenize bağlı olarak sinyaller alır ve belirli hormonları aktive eder, vücut ısınızı değiştirir ve sizi uyanık tutmak veya sizi uykuya çekmek için metabolizmanızı düzenler.

Bazen dış etkenler ve uyku bozuklukları sebebiyle sirkadiyen ritmimiz bozulabilir ve bu süreçte sağlıklı beslenme ve egzersiz alışkanlıkları sürdürmek, vücudumuzun bu doğal ritmine daha olumlu bir yanıt vermemizi sağlayacaktır. Makalemizin ilerleyen bölümlerinde sirkadiyen ritim ve sirkadiyen ritim bozukluğu hakkında bilmeniz gereken her şeyi bulacaksınız.

Sirkadiyen Ritim Nasıl İşler

Sirkadiyen Ritim: Nedir, Bozukluğu ve Çalışma Prensibi

Vücudumuzda sirkadiyen ritmi oluşturan birkaç bileşen vardır.

Vücutta Bulunan Hücreler

İlk olarak, beyninizdeki hücreler ışığa ve karanlığa farklı tepkiler verir. Gözleriniz ortamdaki bu tür değişiklikleri fark eder, ardından uykulu veya uyanık olma zamanı geldiğinde farklı hücrelere sinyaller gönderir ve bu şekilde ölçülür.

Bu hücreler daha sonra beynin sizi daha yorgun veya uyanık hale getiren diğer işlevleri etkinleştiren bölümlerine sinyal gönderir.

Hormonlar

Melatonin hormonu ve kortizol gibi hormonlar, sirkadiyen ritminizin bir parçası olarak devamlı artış ve azalış gösterirler. Melatonin, uyku haline sebep olan bir hormondur ve bu sebeple geceleri büyüme hormonu ile birlikte daha fazla salgılanır. Kortizol ise daha uyanık kalmayı sağlar ve gündüz vakitlerinde oldukça fazla salgılanır.

Diğer Etmenler

Vücut ısısı ve metabolizma da sirkadiyen ritminizin bir parçasıdır. Bu sebeple uyuduğumuzda vücut ısımız düşer ve uyanık olduğumuzda yükselir. Ek olarak, metabolizmamız gün boyunca farklı hızlarda çalışır.

Bunun dışında birçok faktör de sirkadiyen ritmimizi etkileyebilir. Bu etmenler çalışma saatleri, fiziksel aktiviteler, alışkanlıkların ve yaşam tarzı tercihlerimize göre değişiklik gösterebilir.

Yaş, sirkadiyen ritmi etkileyen bir diğer faktördür. Bebekler, gençler ve yetişkinlerin hepsi farklı birer sirkadiyen ritme sahiptir.

Bebeklerin Sirkadiyen Ritmi

Yenidoğanlar birkaç aylık olana kadar bir sirkadiyen ritme sahip olmazlar. Bu, uyku düzenlerinin hayatlarının ilk günlerinde, haftalarında ve aylarında oldukça düzensiz olmasına neden olabilir. Bebeklerde sirkadiyen ritimler, çevreye ve aileye uyum sağlarken kendiliğinden gelişir. Bebekler yaklaşık üç aylık olduklarında melatonin salgılamaya başlarlar ve kortizol hormonu da bu dönemlerde ilk kez salgılanır.

Bir yaşını aşan çocuklar, sirkadiyen ritimleri ve buna karşılık gelen vücut işlevleri olgunlaştığında oldukça düzenli bir uyku programına sahip olurlar. Bu yaşlardaki çocukların her gece yaklaşık 9 veya 10 saat uykuya ihtiyacı vardır.

Gençlerin Sirkadiyen Ritmi

Gençler, uyku fazı gecikmesi olarak bilinen sirkadiyen ritimlerinde çocukluk dönemlerine göre ciddi bir değişiklik yaşarlar. Özellikle de çocuklukta yatış saati olarak belirlenen 8-9 gibi saatlerde ve gecenin ilerleyen saatlerinde henüz yorulmamış olmaları muhtemeldir.

Melatonin hormonu, gece 10 veya 11’e hatta daha geç saatlere kadar yükselmeyebilir. Bu ritim değişikliği aynı zamanda bir gencin sabahın ilerleyen saatlerinde uyumasına da sebep olabilir.

Yetişkinlerin Sirkadiyen Ritmi

Yetişkinler sağlıklı alışkanlıklara sahip oldukları takdirde oldukça düzenli bir sirkadiyen ritme sahip olurlar. Bunu sağlamak için yatma ve uyanma saatleri, yedi ila dokuz saatlik bir uykuya denk gelecek şekilde olmalıdır. Yetişkinler, melatonin salınım düzeni değiştiği için daha erken uykulu olabilirler.

Yaşlı bireyler ise sirkadiyen ritim değişikliklerini kolaylıkla fark ederler ve eskisinden daha erken yatmaya başlarlar. Sabahın erken saatlerinde uyanırlar. Bu, yaşlanmanın normal bir getirisi olarak düşünülür.

Sirkadiyen Ritim Bozukluğu

Bazen sirkadiyen ritminizi bazı sebeplerden ötürü kontrol edemeyebilirsiniz, aşağıdaki durumlar buna sebep olabilir:

  • Günün doğal aydınlık ve karanlık zamanlarına aykırı şekilde düzenlenmiş vardiyalı çalışma sistemi.
  • Düzensiz saatlerle vardiyalı çalışma.
  • Bir veya daha fazla farklı zaman dilimine devamlı olarak seyahat etmek.
  • Gece geç saatlere kadar uykusuz kalınan bir yaşam tarzı.
  • Alınan bazı ilaçlar.
  • Stres.
  • Ruh sağlığı bozuklukları.
  • Beyin hasarı, alzheimer, kafa yaralanmaları veya kwörlük gibi sağlık koşulları.
  • Uyku programı eksikliği, gece geç saatlerde beslenmek, yatma saatine yakın vakitlerde telefonla (veya benzeri bir cihaz) vakit geçirmek veya rahat bir uyku alanına sahip olmamak gibi kötü uyku alışkanlıkları.

Nasıl Düzeltilir

Sirkadiyen ritminizde bozulmalar yaşayabilirsiniz, ancak bunu tekrar düzeltmek mümkündür. İşte 24 saatlik sağlıklı bir programa sahip olmak için bazı ipuçları:

  • Her gün belirli bir rutine bağlı kalmaya çalışın.
  • Uyanıklığınızı artırmak için gündüz vakitlerinde daha çok dışarıda vakit geçirin.
  • Günlük bir egzersiz rutini belirleyin ve uygulayın.
  • Kendiniz için dinlendirici ve rahat bir uyku ortamı oluşturun.
  • Alkol ve nikotinden uzak durun, ayrıca yatış vaktine yakın saatlerde kafein almayın.
  • Yatmadan belli bir süre önce telefon/tablet gibi cihazlarınızdan uzaklaşın, örneğin uykudan önce yarım saat kitap okumak oldukça faydalı olacaktır.
  • Öğleden sonra veya akşam uyku vaktinden önce kestirmeyin.

Uyku Bozuklukları

Bazen sirkadiyen ritminizdeki değişiklikler, sirkadiyen ritim uyku bozukluğu gibi daha ciddi bir durumun işareti olabilir. Bu bozukluklardan en yaygın ikisi ileri uyku evresi ve gecikmiş uyku evresidir. Düzensiz bir vardiyada çalışıyorsanız, görme engeliniz varsa, genç veya yaşlı bir birey iseniz bunlara daha duyarlı olabilirsiniz.

Gecikmiş uyku fazı bozukluğu, yatağa gidip oldukça geç uyandığınızda ortaya çıkar. Gençler ve genç yetişkinler bu duruma daha yatkındır.

İleri uyku fazı bozukluğu, gecikmiş uyku fazı bozukluğunun tam tersidir. Bu da çok erken uyumak ve olması gerekenden çok daha erken uyanmak şeklindedir.

Sirkadiyen ritminizle ilgili bozukluklar, geceleri uykuya dalmakta zorluk çekmenize, gece boyunca sık sık uyanmanıza, uykuda sıçramanıza ve gecenin ortasında tekrar uyuyamamanıza neden olabilir.

Bu koşullarla ilgili semptomlar şunları içerir:

  • uykusuzluk hastalığı
  • uyku kaybı
  • sabah uyanma sorunları
  • gün boyu yorgunluk ve uyku hali
  • depresyon veya stres

Sirkadiyen ritminize bağlı olan bazı durumlar da şunlardır:

  • birkaç saat dilimi arasında hızla seyahat etmekten kaynaklanan jet lag
  • fazla mesai yapmaktan veya düzensiz saatleri olan bir işte çalışmaktan kaynaklanan uyku düzeni bozukluğu
  • düzenli bir uyku ve uyanma programı ayarlayamamanın neden olduğu uyku-uyanıklık bozukluğu

Bu koşulların tedavisi veya ortadan kaldırılması için şunları deneyebilirsiniz:

  • daha düzenli bir program belirleyin
  • gerekli gördüğünüz takdirde bir uzmana danışın
  • daha kolay uykuya dalmak için melatonin gibi ilaçlar veya takviyeler alın

Sirkadiyen Ritmin Sağlığa Etkisi

Sirkadiyen ritminizi korumak sağlığınız için çok önemlidir. Sirkadiyen ritminizde bir bozulma yaşarsanız ve yeterli miktarda uyumakta zorlanırsanız, uzun vadede sağlığınız üzerinde ciddi sorunlarla karşı karşıya kalabilirsiniz. Vücudun bazı bölümlerinde sorunlar oluşabilir, örneğin:

  • organlar
  • kardiyovasküler sistem
  • metabolizma
  • mide ve bağırsak
  • cilt

Diyabet, obezite ve akıl sağlığı koşullarına da daha duyarlı olabilirsiniz.

Sirkadiyen ritminizde kısa süreli bozulmalar hafıza veya enerji eksikliğiyle ilgili sorunlara neden olabilir. Yeterince uyumazsanız, bir yaranızın iyileşmesi de uzun sürecektir.

Doktora Başvurmak Gerekli Mi?

Sirkadiyen ritminizle ilgili yaşadığınız olası bir hakkında bir doktora başvurmanızı gerektirebilecek bazı sebepler mevcuttur. Bu sorunlardan birini uzun süre yaşarsanız, bir doktorla görüşme vakti gelmiş demektir:

  • Uzun bir süre boyunca her gece yeterli bir uyku uyumakta güçlük çekiyorsanız
  • Kolayca uyuyamıyorsanız
  • Her gece birkaç kez uyanıyor ve bu sebeple kalitesiz bir uyku geçiriyorsanız
  • Uyanmakta sorun yaşıyorsanız
  • Gün içerisinde devamlı uyku hali yaşıyorsanız

Sirkadiyen ritminiz, vücudunuzun 24 saatlik bir düzen halinde hareket etmesini sağlar ve vücudunuzun sağlıklı bir uyku-uyanıklık programı çerçevesinde işlemesine yardımcı olur. Doğru bir şekilde dinlenerek, gün içerisinde aktif bir yaşam sürerek sirkadiyen ritim dengenizi koruyabilirsiniz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


Daha Fazla Sağlık

Uykuya Dalarken Sıçramak: Hipnik Seğirme Nedir?

Hipnik seğirme aynı zamanda Hipnogojik sarsıntı, uykuda sıçrama veya hipnik jerk olarak da bilin…

Otokannibalizm Nedir? Belirtileri Ve Tedavisi

Bildiğiniz üzere bazı insanlarda can sıkıntısından, bazılarında ise olumsuz bir duygunun ortaya …

Nem Aşısı Kimler İçin Uygundur?

Cilt kuruluğu ya da yaşlanma belirtilerinden muzdaripseniz, cildi nemlendiren bakımları rutinini…

Hanta Virüsü: Nedir, Belirtileri, Tedavisi ve Korunma

New Mexico’da 9 yaşındaki bir çocuğun yakın zamanda ölmesi, hanta virüsü (Hantavirus) hakkında e…

Çikolatada Bulunan Teobromin Nedir? İşte Faydaları!

Son yıllarda çikolata severler, araştırmaların sonucunda hem sütlü hem de bitter çikolatanın yap…

En Etkili ve Hızlı Boy Uzatma Egzersizleri

Birçoğumuz boyumuzun uzun olmasını isteriz, en azından ortalamanın bir tık üstünde olmak tercihi…

Gluten Nedir? Gluten Hassasiyeti, Faydaları ve Zararları

Glutensiz diyetler (ülkemizde Canan Karatay Diyeti olarak da bilinir), özellikle gluten intolera…

Biyolojik Ritim Nedir? Süper “Saat” İle Tanışın!

Biyolojik ritim, vücudumuzun kimyasalları veya işlevlerindeki doğal değişim döngüsüdür. Vüc…

Hipertermi Ne Demektir? Belirtileri ve Tedavisi

Hipertermi Nedir? Genellikle uzun kışlardan sonra hoş karşılansa da, yaz mevsimi ve beraberin…

Sürekli Esnemek: Neden Olur ve Neden Bulaşıcıdır

Çok esnemek, düzenli (veya düzensiz) şekilde hepimizin zaman zaman yaptığı bir şey, sürekli ve g…

Copy link
Powered by Social Snap