Magmatik Kayaçlar: Nedir ve Nasıl Oluşur?

Temmuz 29, 2021
Magmatik Kayaçlar: Nedir ve Nasıl Oluşur?

Bu makalede magmatik kayaçlar nedir, magmatik kayaç türleri nelerdir, magmatik kayaçlar nasıl oluşur gibi konulara derinlemesine bir bakışta bulunacağız.

Latince ateş kelimesi olan Ignis, erimiş malzemelerin soğuması ve katılaşması ile oluşan kayalar olan magmatik kayaçlar için mükemmel bir kök kelimedir.

Tüm magmatik kayaçlar aynı temel işlemlerle oluşturulsa da, eritilen malzemenin türüne, katılaşma hızına, suyun varlığına ve magmanın yeryüzünde derin bir şekilde soğuyup soğumadığına bağlı olarak birçok farklı bileşime ve dokuya sahip olabilirler.

Magmatik kayaçlar nasıl oluşturulur ve nasıl oluştuğunu anlamak için bir kayanın bileşimini ve dokusunu nasıl kullanabiliriz? Önce kayaların nasıl eridiğine bakmalıyız.

Magmatik Kayaçlar’da Erimeye Ne Sebep Olur?

Erime tipik olarak yüzeyin 40-150 km altında, kabuğun alt bölgelerinde veya üst mantonda gerçekleşir. Erimenin gerçekleştiği yere kaynak alan denir. Tam erime çok nadirdir, bu nedenle magmaların çoğu kısmi erimeden kaynaklanır ve kaynak alanın en azından bir kısmını erimemiş halde bırakır.

Kaya erimesi üç ana faktörden etkilenir: sıcaklık değişiklikleri, basınç değişiklikleri ve su ilavesi. Aşağıdaki faz diyagramları, bu değişikliklerin bir kayanın fiziksel durumunu nasıl etkilediğini gösterecektir. Daha fazla bilgi edinmek için her bir görselin başlıklarını okuyun.

Isıtarak Eritme

Bir kaya ısıtıldığında, kaya erime noktasından daha yüksek bir sıcaklığa kadar ısıtılırsa, içindeki minerallerin bir kısmı veya tamamı eriyebilir. Yukarıdaki grafikte, bu, A noktasından B noktasına gidilerek gösterilmektedir. Farklı minerallerin farklı erime sıcaklıkları olabilir, bu nedenle genellikle bir kaya, sıcaklık çok artmadıkça yalnızca kısmen eriyecektir.

Dekompresyon Erime

Kaya derinlikten yükseldikçe dekompresyon, kaya üzerindeki basıncı hafifletebilir ve erimesine izin verebilir. Bu, grafikte C noktasından B noktasına gidilerek gösterilebilir; Kaya zaten sıcaktır, ancak üzerine daha az baskı uygulandığında onu şeklini koruyan daha az kuvvet vardır ve eriyebilir. Bu işlemin çalışması için, kayanın oldukça sıcak olması ve nispeten hızlı bir şekilde yükseltilmesi gerekir, böylece yükselirken soğuyamaz.

İlave Su İle Erime

Bir kayanın içine veya yanına su eklenmesi, kayanın eriyeceği sıcaklığı düşürebilir. Bu işe yarıyor çünkü su molekülleri, kaya kristallerinin içindeki ve arasındaki küçük boşluklar arasına sıkışarak, bir kaya ısıtıldığında oluşan artan atomik titreşimlerle kimyasal bağların parçalanmasını kolaylaştırıyor. Su eklemek erime sıcaklıklarını 500 santigrat dereceye kadar düşürebilir. Sıcak bir kaya, sıcaklık ve basınç değişmese bile yanına su hareket ederse eriyebilir. C noktasındaki bir kaya, su verilirse ve katı / sıvı sınırı, katı çizgiden noktalı çizgiye geçerek onu katıdan sıvıya hareket ettirirse eriyebilir.

Magma Yükseldiğinde Ne Olur?

Magmatik kayaçlar, tek tek kristaller eridikçe küçük cepler halinde oluşabilir ve bu magma cepleri, daha fazla kaya eridikçe birlikte birikerek daha büyük erimiş magma damlacıkları oluşturabilir. Magma bir araya geldikçe, etrafındaki kayalardan daha az yoğun olduğu için yükselmeye başlar.

Yeterli magma birikirse, bir magma odası oluşacaktır. Bir miktar magma haznede katılaşır ve yeterince soğuduğunda yüzeye asla ulaşamaz. Diğer durumlarda, magma sadece magma odalarında geçici olarak kalacak ve yüzeye doğru yükselmeye devam edecektir.

Magma, yüzeye giderken birkaç magma odasında durabilir veya birkaç magma odasından geçebilir ve magma çevredeki kayaları istila edip malzemeyi kendi içine asimile ederken izinsiz girişler oluşturabilir. Bu nedenle, yüzeyin altında soğuyan ve katılaşan herhangi bir volkanik kayaya müdahaleci kaya denir.

Yerin derinliklerinde (birkaç kilometre aşağıda) soğuyarak oluşan volkanik kayaçlar, yeraltı tanrısı Roma tanrısı Pluto’dan plütonik kayalar olarak adlandırılır. Granit, magma odalarında genellikle yavaş soğuyan bir plütonik kayaya örnektir.

Sonunda, bir miktar magma yüzeye ulaşacak, lav (yüzeyde akan erimiş kaya) veya magmada çözünmüş gazlar genişlediğinde oluşan ve magmayı küçük volkanik cam parçalarına ayıran volkanik kül olarak patlayacaktır.

Yüzeyde oluşan herhangi bir volkanik kayaya ekstrüzif kaya veya volkanik kaya denir, çünkü dünyanın içinden volkanik olarak ekstrüde edilmiştir.

Bir magma odasının derinliklerinde oluşan büyük kristaller yüzey püskürmelerinde püskürtüldüğünde ve kaya oluşturmak için lav veya külle karıştığında, bu harmanlanmış kayaya porfirik kaya denir.

Sonunda, magma yüzeyde patlayacak kadar yükselebilir ve volkanın kenarlarında ekstrüzif kayanın oluştuğu bu gibi çarpıcı patlamalar yaratabilir.

Magmatik Kayaçlara Örnek: Xenoliths, Çevresindeki Çevreye Yerli Olmayan Kaya Parçasıdır

Bazen manto taşı tuhaf yerlerde sona erebilir. 
Bu olivin ve piroksen bakımından zengin peridotit, manto ksenolitine bir örnektir. 
Yükselen bazaltik magma, üst mantonun bir parçasını kopardı ve onu hızla yüzeye taşıdı.

Magmatik Kayaçlar Oluşumunda Hangi Süreçler Etkiler?

Magmatik kayaçlar bileşimi, kaynak bölgede eritilen kayanın türüne ve kaynak kayanın erimesinin ne kadar kapsamlı olduğuna bağlı olacaktır.

Magma oluşturmak için bir kaynak kaya eridiğinde, magma soğudukça kristallerin oluşumu, magma odasına dokunan kayaların erimesi ve iki veya daha fazla farklı magmanın karıştırılmasıyla bileşimi daha da değiştirilebilir.

Bowen Reaksiyon Serisi Hangi Minerallerin Önce Kristalleştiğini Açıklıyor

Bowen reaksiyon serisi, Norman L. Bowen adlı Kanadalı bir petrolog tarafından geliştirilmiştir. Bowen’in araştırmasına göre, mafik magma (magnezyum ve demir açısından zengin magma) tipik olarak fraksiyonel kristalleşmeye uğrar; burada erken oluşmuş mafik kristaller, magma odasının tabanına yerleşerek karışımdan çıkarılır ve arkada hafif bir magma bırakarır.

Magmatik kayaçların çökmesine ve soğumasına izin verildiğinde, mafik bir bileşimden felsik bir bileşime (daha silika, alüminyum, potasyum ve sodyum açısından zengin bir magma) geçiş yapar ve viskozitesi yükselir. Bu çökelme nedeniyle, bir magma odasının alt kısımları daha mafik olabilirken, üst kısımlar yüzen daha hafif felsik kristalleri içeren felsik ile daha orta olabilir.

Bowen’in reaksiyon serisinin iki bölümü vardır: süreksiz seriler ve sürekli seriler. Süreksiz serisi erken farklı yapılara sahip farklı mineral üretmek için eriyik ile reaksiyona mineraller oluşturmuştur. Serinin başlarında mineraller, olivinin tek zincirli yapısı gibi daha basit bir yapıya sahiptir, ancak magma soğudukça mineraller, tabakalar halinde oluşan mika ve biyotit gibi daha karmaşık mineraller oluşturmak için birbirine bağlanır.

Sürekli serisi Şekil feldispat olmaktan olacak plajiyoklaza fazla kalsiyum açısından zengin sodyum zengin magma soğudukça ve eriyikten sürekli reaksiyona girmektedir.

Magmatik Kayaçlar Kısmi ve Tam Erimesi

Kaynak kayanın tamamen erimesinin ne kadar süreceği ve magmanın yukarı doğru yükselme eğilimi nedeniyle kaynak kayanın tamamen erimesi çok yaygın değildir. Kaynak kaya tamamen eridiğinde, üretilen magma, kaynak kayanınkiyle aynı bir bileşime sahip olur. Komatiit ve peridotit gibi bu kayaçlar, derin kaynak konumları nedeniyle yüzeyde çok nadirdir.

Kısmi eritme, kaynak kayadan daha felsik bir magma üretir, çünkü felsik mineraller mafik minerallerden daha düşük sıcaklıklarda erir. Örneğin, mantonun genel bileşimi ultramafiktir, ancak mantoda oluşturulan magmalar genellikle mafiktir çünkü manto kayaları yalnızca kısmen erimiştir.

Mafik kaynak kayaların kısmen erimesi bir ara magma oluşturabilir. Kıtasal kabuk gibi daha felsik bir kaynak eritilirse, ortaya çıkan magma felsik olacaktır.

Asimilasyon ve Magma Karıştırma

Mafik magma felsik kayalara dokunduğunda eriyecek ve magmaya asimile olacaktır çünkü felsik kayaların erime sıcaklığı, erimiş mafik magmanın sıcaklığından daha düşüktür.

Felsik kaya mafik bir magma odasını çevrelerse, bu felsik kaya odaya dahil edilecek ve oda, daha büyük ve bileşimde daha orta hale gelecektir. Felsik magma ve mafik magma temas eder ve birbirine karışırsa, yeni magma da bileşimde ara madde olacaktır. Magma düzensiz karışırsa, bazen mafik magma parçalarını çevreleyen felsik magmaya sahip olabilirsiniz.

İsveç, Kosterhavet’ten gelen bu kaya, bir mafik magmanın (koyu malzeme) ve felsik magmanın (hafif malzeme), oluşturdukları kayada şeritli desenler oluşturarak nasıl düzensiz bir şekilde karışabildiğini gösteriyor.
Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


Daha Fazla Doğa

Balon (Kirpi) Balığı Hakkında Gerçekler: Zehri, Dişleri Ve Özellikleri

Kirpi balığını düşündüğümüzde, çoğumuz her tarafı tüy ve dikenlerle çevrilmiş; balon benzeri bir…

Okyanusun Katili: Büyük Beyaz Köpekbalığı Davranışları ve Saldırısı

Büyük Beyaz Köpekbalığı, Katil Köpekbalığı ve Beyaz İşaretçi olarak da anılan Büyük Beyaz Köpekb…

Flamingolar Neden Tek Ayak Üzerinde Dururlar?

Pembe yapıları ve uzun olmalarıyla eşsiz güzelliğe sahip olan flamingoların tek ayak üzerinde du…

Kara Mamba Yılanı: Saldırısı, Isırığı ve Kobe Bryant

Bu makale hayatını kaybeden ünlü NBA oyuncusu Kobe Bryant’ın lakabı olan Kara Mamba (Black Mamba…

Işık Kirliliğinin Mercanlara Verdiği Zararlar Nelerdir?

Günümüzde, mercan resiflerinin artan sıcaklıklar ve asitlenen sular tarafından tehdit edildiği h…

Sibirya Kaplanı: Yok Olmaya Bir Kala

Birçok yaban hayatı belgeseli izlemişsinizdir, en sevilenleri ise aslan, kaplan gibi hayvanların…

İnsana %98 Benzeyen Primat: Bonobo Maymunu

Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin bünyesindeki ekvator ormanları, gerçekten özel bir primat ve in…

Ball’s Pyramid: Pasifik Okyanusunun Ortasındaki Devasa Taş Kule

Avustralya sahilinden yaklaşık 550 kilometre uzaklıkta, piramit benzeri devasa bir taş kule bulu…

Kaliforniya’nın Tamamen Doğal Neon Sahil Şeridi

Kaliforniya sahil şeridi ışık saçıyor ve bu hayal gücümüzün bir ürünü değil, tamamen doğanın bir…

En Uzun Memeliler: Zürafalar ve Sıradışı Özellikleri

Zürafalar, uzun bacakları ve uzun boyunları sayesinde dünyanın en uzun memelileridir. Bir zurafa…

Copy link
Powered by Social Snap